Türk-Ulus Devlet İnşası Sürecinde; Umumi Müfettişlikler

Özet

          1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan kısa bir süre sonra reform sürecinin meydana gelmesiyle birlikte, Ulus-Devlet temellerini ortaya koyan bu reformsallaşma 1923-1946 yılını kapsayacak Tek Parti döneminin başyapıtını oluşturacaktır. Tek Parti döneminde gerçekleştirilen reform hareketi belirli bir hegemonya aracılığıyla, toplumun reformlara ve inkılaplara adapte sürecini hızlandırmakla birlikte kalıcı hale getirecekti. Bu hegemonya her daim cebir yoluyla olmak zorunda değil, muhtelif etkenlerle de icra edilebilir. Türkiye Cumhuriyeti’nin bu icra sürecinde Umumi Müfettişlikler’i kurarak, toplum üzerinde egemenliğini arttırdığı gibi aynı zamanda kültürel inşasını bu kurum sayesinde ileri noktalara taşıyabilecekti. Umumi Müfettişlikler 1927 yılında resmen ve fiilen oluşturulacak, Müfettişlikler belirli bölgelerde varlıklarını sürdürerek Ulus-Devlet oluşumu açısından büyük bir rol üstlenecekti. 

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Umumi Müfettişlikler

          Osmanlı Devleti döneminde taşrada idare-i sağlamak için İkinci Abdülhamid, Osmanlı Devleti için kurulan tertiplerin önüne geçmek ve Vilâyât-ı Sitte’nin ihtiyaçları göz önüne alınarak yapılacak ıslahatın uygulanmasına nezaret etmek üzere, 27 Haziran 1895 tarihinde, Yaver-i Ekrem Müşir Ahmet Şakir Paşa’yı Anadolu Vilayatı Umûmi Müfettişliği’ne tayin etti. (B. Hakan,2012:31). 1895-1899 yılları arasında bu görevi yürütecek olan Ahmet Şakir Paşa, Vilayatı Sitte bölgesinde ıslahat planını hazırlarken, birçok rapor hazırlayacaktı. Osmanlı Devleti içerisinde sorun yaratan Balkan bölgesi üzerinde de denetimi sağlamak için Makedonya (Rumeli) Umum-i Müfettişliğini oluşturacaktı. Bu bölgede Umum-i Müfettiş ise Abdülhamid tarafından bizzat görevlendirilen Hüseyin Hilmi Paşa, denetimi sağlamaya çalışacaktı.

          Osmanlı ordusunda müfettişlik uygulamasına Mahmut Şevket Paşa’nın Hareket Ordusu ile İstanbul’a hâkim olmasından sonra geçildi. Birinci, İkinci ve Üçüncü ordu müfettişlikleri oluşturuldu. Üçüncü Ordu ve Hareket Ordusu Kumandanı olan Mahmut Şevket Paşa 15 Mayıs 1909 tarihinde birinci, ikinci ve Üçüncü Ordu-yu Hümâyûnlar Kıt’aat-ı Muhtelife-i Askeriyesi Müfettiş-i Umumîsi‘ne tayin olundu. Bu atamaya göre, ordu komutanlıkları mevcut olacak, yalnız Mahmut Şevket Paşa, konumu itibarıyla ordu komutanlıklarının üstünde bir mevkide bulunacaktı (B.Hakan,2012:34).

          Birinci Dünya Savaşı’ndan mağlup bir şekilde ayrılan Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri’nin şartlarını kabul ederek, 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi’ni imzalayacaktır. Mütareke şartlarına karşı içeride ve dışarıda oluşan tepkiler sonucunda 23 Nisan 1920’de kurulan Büyük Millet Meclisi ve Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde yürütülen Milli Mücadele ile işgal bölgeleri, düşmandan arındırılacaktır. Bu galibiyetin ardından İtilaf Devletleri ile TBMM arasında uzun müzakereler sonucunda 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması imzalanacaktır. 29 Ekim 1923 tarihinde devletin şekli ve büyük ölçüde topraklarının durumu belirli olacaktır. Bundan sonra Ulus-Devlet inşa süreci başlayacak, muhtelif reform ve devrimler yapılacaktı. Bölgede devrimleri, reformları ve ulus inşası sürecinin denetimini sağlamak ve kültürel hegemonya yoluyla birlikte Türk kimliğinin bölgelerde etkisini arttırmak için Umum-i Müfettişlikler kurulacaktır.

Türkiye Cumhuriyeti ve Umum-i Müfettişlikler

A) Birinci Umum-i Müfettişlik

          1923-1946 yılları Tek Parti dönemi olarak anılacak, bu dönem içerisinde beş Umum-i Müfettişlik kurulacaktır. Her müfettişlik, belirli bir bölgenin siyasi, askeri ve sosyal açıdan denetimini sağlayarak, bölgede Türk kimliğinin hakimiyetini tesis etmeye çalışacaktır. TBMM tarafından İkinci Dönemin sonlarında 25 Haziran 1927 tarih ve 1164 sayılı ‘’Umumi Müfettişlik Teşkiline Dair’’ kanun çıkarılarak sivil bürokrasi üzerinde yeni bir denetim mekanizması oluşturulmuştur (Ö.Ümit,2017:94).Kanun tasarısı şu şekildedir:

 ‘’Elyevm (bugün) mevcut altmış üç vilayetimiz umumi bir nazarla tetkik edildiği takdirde, bu vilayetlerin iktisadi, içtimai ve coğrafi noktai nazardan, yekdiğeriyle alakadar bir takım menatıka (bölgeler) münkasem(bölünen) olduğu ve bu mıntıkaları teşkil eden vilayetler arasında umumi ve müşterek bir takım menfaatlerin mevcut olduğu tezahür eder…’’(K. Cemil,2016:63).

          Tasarının kabulünden kısa bir süre sonra talimatname oluşturulacak, Mardin, Van, Bitlis, Urfa, Hakkari, Diyarbakır, Elazığ ve Siirt’i kapsayan bu talimatname ile Birinci Umum-i Müfettişliğin genel çerçevesi şekillenecektir. İbrahim Tali Öngören, Birinci Umum-i Müfettişlik görevine atanacaktır. Ancak bu görevde kalıcı olmayacak daha sonrasında farklı kişiler bu göreve getirilecektir.

B) İkinci Umum-i Müfettişlik

          19 Şubat 1934 tarih ve 2/150 sayılı kararname ile, ‘’Edirne, Kırklareli, Tekirdağ ve Çanakkale mıntıkalarında bayındırlık ve iskan işlerinin esaslı bir surette tanzim ve idaresi için, 1164 nolu kanun hükmüne göre, mezkur mıntıkada, ‘’Trakya Umumi Müfettişliği’’ namı ile, ikinci bir Umumi Müfettişlik teşkili ve bu Umumi Müfettişliğe aid ilişik kadro’’ onaylanır. Müfettişliğin merkezi Edirne’dedir. İkinci Umumi Müfettişlik/Trakya Umumi Müfettişliği, yalnızca bir kararname ile oluşturulmuştu(K.Cemil,2016:139-140). Kazım Dirik, İkinci Umum-i Müfettişlik görevine atanacaktır.

          Dirik döneminde Türklük bilincinin ve kültürünün yayılması çalışmalarına da önem verilmiştir. Trakya Umumi Müfettişi Kazım Dirik tarafından 22 Nisan 1937 tarihinde Başbakanlığa yazılan bir yazıda Trakya bölgesinde Türk diline ve bunun neticesi olarak milli kültür, bilgi ve duygulara yabancı kalmış olmak bahtsızlığı içinde yaşayan ‘pomak‘ adı altında büyük bir ırkdaş kütlesi bulunuyor olmasının bir yara olduğu belirtilmiştir. Müfettişlik bölgesinde 175 adet Pomak köyü olduğu, bunların ancak 94‘ünde okul açılabildiği, okulu olan köylerde yeni neslin ana dili ve milli kültürle kaynaştıkları ifade edilmiştir. Bu yurttaşların tez elden Türk kültürünün canlı kaynaklarına kavuşturulması ve zararlı propagandalardan korunması için Umumi Müfettişlikçe vilayetlerde belirli merkezlere köy yatılı okullarının açılmasının gerekli olduğu açıklanmıştır (B.Hakan,2012:76-77).Bu öneri ve ıslahat çabaları zamanla hayata geçirilecektir.

C) Üçüncü Umum-i Müfettişlik

          Üçüncü Umum-i Müfettişliğin kuruluş tarihi hakkında kesin bir yoktur. Resmi bir yayında, Müfettişliğin kuruluş tarihi olarak 6 Eylül 1935 tarihi veriliyor ve Umum-i Müfettişliğin merkezinin de Erzurum olduğu belirtiliyor. 2/3199 sayılı kararnameye göre, ‘’25 Haziran 1927 tarih ve 1164 numaralı kanunun birinci maddesi mucibince ve Erzurum, Kars, Gümüşhane, Çoruh, Erzincan, Trabzon, Ağrı illerini ihtiva etmek üzere, Üçüncü bir Umum-i Müfettişlik kurulması tensip edilmişti’’. Kararname, Dahiliye Vekaleti tarafından uygulanacaktır (K.Cemil,2016:169-170). Kuruluş tarihi hakkında kesin bir bilgi olmamasına rağmen, 23 Ağustos 1935 yılında Üçüncü Umum-i Müfettişliğe Tahsin Uzer getirilecektir.

Ç) Dördüncü Umum-i Müfettişlik

          Tunceli bölgesi için, doğu bölgesinde birinci ve üçüncü umumi müfettişlikler varken ayrı bir müfettişlik bölgesi oluşturulmasının temel nedenleri bölgedeki aşiret yapılanmasıyla daha etkin mücadele edilmesi ve Cumhuriyet devrimlerinin bu bölgede de uygulanmasının sistemli bir şekilde sağlanmasıdır (B.Hakan,2012:81). Dördüncü Umum-i Müfettişlik, Üçüncü Umum-i Müfettişlikten yaklaşık bir yıl sonra 1936 yılının Ocak ayında kurulacaktır. Müfettişliğe, General Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanacaktır. Alpdoğan Paşa bölge ile ilgili istihbarat raporları oluşturacak, bu raporları İçişleri Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, Jandarma Komutanlığına ve diğer Müfettişliklere gönderecektir (K.Cemil,2015:131-140).

D) Beşinci Umum-i Müfettişlik

          İçel, Seyhan, Hatay, Gaziantep ve Maraş illerinde idari, ekonomik, tarımsal ve sosyal işlerin esaslı bir birlik içinde ahenkli olarak tanzim ve idaresi için merkezi Adana olmak üzere bir genel müfettişlik (Beşinci Umumi Müfettişlik) teşkili, İçişleri Bakanlığının 23.05.1947 tarihli ve 22101/6–6171 sayılı yazısı üzerine, 1164 sayılı Kanunun birinci ve ikinci maddelerine dayanılarak, Bakanlar Kurulunun 24.06.1947 tarihli toplantısında kararlaştırılmıştır (B.Hakan,2012:83). Beşinci Umum-i Müfettişlik görevine Nizamettin Ataker getirilecekti. 

          Umumi Müfettişlik teşkilatının kaldırılması ilk olarak 1948 yılı bütçe görüşmelerinde gündeme gelmiş, yapılan görüşmeler sonucunda Bakanlar Kurulu kararıyla Umumi Müfettişlik kadrosu (L) cetveline alınarak çalışmaları durdurulmuştur. Bu durumda Umumi Müfettişlikler fiilen ortadan kalkmış olmakla birlikte hukuken var olmaya devam etmişlerdir (B.Hakan,2012:93).

          Diyarbakır milletvekili Remzi Bucak tarafından 24 Ocak 1952 tarihinde Umumi Müfettişlik teşkiline dair ek ve tadillerin yürürlükten kaldırılması hakkındaki kanun teklifi TBMM’ ye sunulmuştur. Bucak’ın teklifi, İçişleri Bakanlığı ve Bütçe Komisyonları’nda da görüşülmüş, komisyonlar gerekçeleri haklı bularak Umumi Müfettişlik Teşkilatı’nın kaldırılması isteğini uygun bulmuştur. Komisyonların raporlarının ardından 21.11.1952 tarihinde kabul edilmiş olan 5990 sayılı Umumi Müfettişlik teşkiline dair kanun ile ek ve tadillerinin yürürlükten kaldırılması hakkında Kanun‖la, 25.06.1927 tarih ve 1164 sayılı Umumi Müfettişlik teşkiline dair kanun ile bu kanunla ilgili kanunlar, hükümler ve teşkilat kadroları tamamen yürürlükten kaldırılmıştır (B.Hakan:2012:93).

Sonuç

         Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra kurulan bu kuruluş bölgede siyasi ve askeri otoriteyi sağladığı gibi, aynı zamanda bölgede farklı kimliklerde yaşayan insanların Türk kimliğine entegresini sağlamak amacıyla beş Umum-i Müfettişlik kurulacaktır. Müfettişlik görevine milletvekilleri ve paşalar getirilerek yetkin isimlerle çalışılacaktır. Tek Parti iktidarının sonlarına doğru fiili olarak kaldırılacak, Demokrat Parti döneminde yaşanan bazı tartışmalar sonucunda 1952 yılında sonlandırılacaktır.

Burak YÜKSEL

KAYNAKÇA

Bacanlı, Hakan, Cumhuriyet Dönemi Olağanüstü Bölge Yönetim Uygulamaları (Umumi Müfettişliklerden Olağanüstü Hal Bölge Valiliğine), (Doktora Tezi ANKARA ÜNİVERSİTESİ TÜRK İNKILÂP TARİHİ ENSTİTÜSÜ),Ankara,2012.

Koçak,Cemil, Umumi Müfettişlikler(1927-1952),İletişim Yayınları,İstanbul,2016.

Koçak,Cemil, Tek-Parti Döneminde Muhalif Sesler, İletişim Yayınları,İstanbul,2015.

Özdağ,Ümit, Atatürk İnönü Dönemlerinde Türk Silahlı Kuvvetleri,Kripto Yayınları,Ankara,2017.

And Dergi 5. sayısında yayımlanmıştır.

Bir toplumda kan, kan ile israf edilmişse Mezarlığın yabancısı değilse fikirler Savaş görmüş biz azınlıklar için sadece Ama sadece ölü ...
Daha Fazlasını Oku
Hukuk fakültesi sıralarından geçmiş olan herkes çok iyi bilir. Hukuka giriş dersinde hukukun ne olduğunun tanımı yapılırken daha büyük çerçevede ...
Daha Fazlasını Oku
Bir müddet derin bakışlara tabi bir ifade yüzünde vücut buldu. Ancak bakışının, düşünceleri üzerinde muktedir olamaması sonucu yüzünü çevirdi o ...
Daha Fazlasını Oku