Uzaydan Elde Edilen Kaynakların Hukuki Rejimi

Uzay hukuku, hukuk alanında daha yeni ortaya çıkmış ve kesin kurallarla belirlenmemiş bir hukuk disiplinidir.
İnsanlığın uzayla ilgili ilk çalışmaları, 2.Dünya Savaşı’na dayanmaktadır. Alman bilim adamlarının V1(Almanca: Vergeltungswaffe 1) ve V2 füzelerini oluşturmaları ve bunları Hollanda’daki üslerden Londra’ya ateşlemeleriyle uzay çağı başlamış, Rusların, 2.Dünya Savaşı’nın sonrasında 4 Ekim 1957 tarihinde Sputnik-1 uydusunu fırlatması ve yörüngeye oturtmasıyla beraber Uzay Hukuku da başlamıştır.

2.Dünya Savaşı sonunda, Almanya’da V1 ve V2 roketlerinin tasarımını yapan Dr. Von Braun ve çalışma arkadaşlarının ABD’ye götürülmesiyle beraber, uzaya ABD de dahil olmuştur. İki büyük devletin uzayda yarışmaya başlamasıyla beraber uluslararası alanda da düzenlemeler yapılma gereği duyulmuştur. Bu nedenle de Birleşmiş Milletler, 12
Aralık 1959 tarihinde 1472 sayılı kararı ile Dış Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesi (İngilizce: United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space –COPUOS-)’ nin kurulmasına karar vermiştir. Merkezi Avusturya, Viyana’dır. Bu komitenin iki alt komitesi bulunmaktadır. Birisi de Hukuk Alt komitesidir. Komitede 2016 yılı itibariyle 83 üyesi bulunmaktadır. Türkiye’de üyeler arasında yer almaktadır ve Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın hukukçuları tarafından temsil edilmektedir. COPUOS’un genel olarak amacı ise uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması hakkında çalışmalar yapmaktır. Bunların yanında;

  • Uzay ile ilgili çalışma yapan devletleri desteklemek,
  • Uzay ile ilgili araştırma yapan devletlerin ve sağladığı bilgilerin dağıtımını ve paylaşımını sağlamak,
  • Uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması ve uzayda gerekli görülen konular hakkında anlaşmalar ve düzenlmeler oluşturmak şeklinde sayılabilir.



Bu amaçla da COPUOS komitesinde;

  • 13 Aralık 1963 tarihinde “Uzayın Araştırılması konusunda Devletlerin Faaliyetlerini Yöneten Hukuksal İlkeler Bildirisi”
  • 27 Ocak 1967 tarihinde imzalanan ve 10 Ekim 1967 tarihinde yürürlüğe giren “Ay ve Diğer Gök Cisimleri Dahil, Uzayın Keşif ve Kullanımında Devletlerin Faaliyetlerini Yönetecek İlkeler Hakkında Antlaşma” yani “Uzay Antlaşması”
  • 19 Aralık 1967 tarihli “Astronotların Kurtarılması, Astronotların Dönüşü ve Uzaya Fırlatılan Araçların Geri Verilmesi Hakkındaki Kurtarma Antlaşması”
  • 12 Kasım 1974 tarihinde imzalanan ve 15 Eylül 1974 tarihinde yürürlüğe giren “Atmosfer Dışı Uzaya Gönderilen Cisimlerin Tescili Sözleşmesi”
  • 18 Aralık 1979’da imzalanan “Devletlerin Ay’da ve Diğer Gök Cisimlerindeki Faaliyetlerini Düzenleyen Anlaşma” yani “Ay Anlaşması” kabul edilen ve uzayın hukuki temellerini oluşturan ve uzay hukukunun da asli kaynakları içerisinde yer alan uluslararası metinlerdir.

Uzay hukuku ile ilgili birçok anlaşma yapılmış olmasına rağmen bu anlaşmaların etkisi de sınırlı olarak kalmıştır. Çünkü uzaya ulaşmış devletler de dünya üzerinde sınırlı sayıdadır. ABD, Rusya, Çin, Fransa gibi dünyanın büyük devletleri uzaya ulaşmış ve birçok çalışma yapmıştır. Bu çalışmaların en önemlisi ve hukuken de büyük bir probleme neden olan durum ise, uzaydan getirilen değerli madenlerin veya enerji kaynaklarının kullanımının ve mülkiyetinin kime ait olacağıdır. Şöyle ki bu dönemde birçok özel şirketin de uzaya çıkarak çeşitli maden ve enerji kaynağı arayışına girmesi bu konuda düzenleme yapılmasını ihtiyacını arttırmıştır. Özel şirketlerin ve uzaya çıkan devletlerin arasında da bir rekabet ortaya çıkmış, dünyadaki ekonomik yarış, uzaya da taşınmıştır. Bu konuda 1967 tarihli Ay Anlaşması çeşitli düzenlemeler getirmiştir. Ancak birçok devlet tarafından bu anlaşma kabul edilmemiş ve kağıt üzerinde kalmıştır. Bu zamana kadar yapılan anlaşmalar uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için yapılmasına rağmen bu yönde bir düzenleme yoluna gidilmemesi halinde uzayda, ihkak-ı hak ve karmaşanın hüküm süreceği açıktır.

Süleyman Anıl FIRAT

And Dergi 4. sayısında yayımlanmıştır.

KAYNAKÇA:
1) SORGUCU, Ayhan, Hava ve Uzay Hukuku, Adalet Yayınevi, Ankara 2018.
2) Resmi Belgeler:
Ay ve Diğer Gök Cisimleri Dahil, Uzayın Keşif ve Kullanılmasında Devletlerin Faaliyetlerini Yöneten İlkeler
Hakkında Antlaşma, 27 Ocak 1967
Devletlerin Ay’da ve Diğer Gök Cisimlerindeki Faaliyetlerini Düzenleyen Anlaşma, 18 Aralık 1979

Son Yazılar: